Malaria Dossier

Ieder jaar sterven ruim 400.000 mensen aan malaria. Vooral kinderen en zwangere vrouwen zijn het slachtoffer.

De minuut van


Waarom onderzoek naar Malaria

Ieder jaar sterven ruim 400.000 mensen aan malaria. Vooral kinderen en zwangere vrouwen zijn het slachtoffer. Daarnaast worden jaarlijks meer dan 200 miljoen mensen ziek. Het Radboudumc doet veel onderzoek naar de bestrijding van malaria.

lees meer

Waarom onderzoek naar Malaria

Klein maar complex

De malariamug is zelf volstrekt ongevaarlijk. Mensen worden ziek van een parasiet die de malariamug in haar speeksel meedraagt. Eén malariamug draagt wel duizenden parasieten met zich mee. Na de beet van een malariamug komt de parasiet in het lichaam. De parasiet nestelt zich eerst in de lever en daarna in de rode bloedcellen. Tijdens haar reis door het menselijk lichaam, verandert de parasiet voortdurend. Dit maakt het moeilijk voor het afweersysteem om de parasiet te herkennen en te doden.
 

Wereldwijde bestrijding

In Europa is malaria in de vorige eeuw succesvol uitgeroeid. Met gif tegen de mug, medicijnen tegen de parasiet en goede voorlichting is de ziekte verdreven. Wereldwijd wordt malaria bestreden door het gebruik van geïmpregneerde bednetten en anti-malaria medicijnen. Deze hebben het aantal sterfgevallen door malaria sterk verminderd, maar bleken onvoldoende om de ziekte volledig uit te roeien.
Dat het zo moeilijk is om malaria wereldwijd uit te roeien, ligt aan een aantal factoren. Infrastructuur speelt hierin een grote rol. Om te voorkomen dat een geïnfecteerd kind aan malaria overlijdt, moet er binnen 24 uur gestart worden met de behandeling. Arts-onderzoeker Jona Walk van de afdeling Medische Microbiologie vertelt: ‘In Afrika wonen kinderen heel verspreid, soms moeten mensen een dag lopen om bij een ziekenhuis te komen. In die 24 uur vermenigvuldigt de malariaparasiet zich heel snel. Dat maakt het soms lastig om een kind op tijd te behandelen. Als een kind bij aankomst in het ziekenhuis al heel ziek is, is de kans op blijvende schade of overlijden veel groter. Bovendien kan een patiënt in die tijd, en nog een tijd na de behandeling, weer andere muggen infecteren met de parasiet op het moment dat die muggen hem of haar steken. Zo verspreidt de ziekte zich razendsnel’.
Een andere belangrijke factor is het weer. Voor de voortplanting zijn muggen afhankelijk van de juiste temperatuur, 25 graden of meer, en de aanwezigheid van stilstaand water. In de tropen is het meestal warm en er zijn over het algemeen veel moerassige gebieden. De tropen zijn daarmee een broedplaats voor muggen.
Ook geld speelt een rol. Er zijn goede geneesmiddelen voor malaria maar deze medicatie is duur en voor veel mensen in Afrika niet beschikbaar. Daarnaast werkt deze medicatie steeds minder goed omdat malariaparasieten resistentie opbouwen. Het geldprobleem is ook terug te zien in de ziekenhuizen. ‘Er zijn ziekenhuizen waar twee artsen werken en 90 nieuwe malariagevallen per dag binnenkomen. Al werken zij met z’n tweeën de hele dag door, er komen meer patiënten binnen dan ze aankunnen,’ vertelt Walk.
 

Onderzoek naar Malaria

Het malariaonderzoek in het Radboudumc vindt plaats op drie fronten, van molecuul tot mens tot populatie. Het Radboudumc doet onderzoek op alle drie de fronten, dat is de enige mogelijkheid om malaria succesvol uit te roeien.

  • Moleculair parasitoloog Taco Kooij doet onderzoek naar de biologie van de parasiet om de ziekte beter te kunnen begrijpen. lees meer


    Molecuul

    Moleculair parasitoloog Taco Kooij doet onderzoek naar de biologie van de parasiet om de ziekte beter te kunnen begrijpen. Door het DNA van de malariaparasiet te veranderen probeert hij erachter te komen wat de functies zijn van haar verschillende genen. ‘Als ik bijvoorbeeld weet dat een bepaald eiwit verantwoordelijk is voor de overleving van de parasiet, kan dat een doelwit voor een medicijn zijn’, aldus Kooij. Zo probeert hij delen van de parasiet uit te schakelen om manke parasieten te maken. ‘Door de verzameling van genen (het genoom) te veranderen, leren we hoe de parasiet werkt en ontdekken we nieuwe aangrijpingspunten voor medicatie. Bepaalde manke parasieten bieden zelfs mogelijkheden voor het ontwikkelen van vaccins.

    De malariaparasiet bestaat weliswaar uit slechts één enkele cel, maar is net als mensen, een eukaryoot. Dat wil zeggen dat de parasiet een celkern heeft waar het DNA ligt opgeborgen. De parasiet lijkt daarom in veel opzichten veel meer op ons dan bacteriën of virussen. Dat is één van de redenen waarom de malariaparasiet zo moeilijk te bestrijden is,’ zegt Taco Kooij. Momenteel doet hij vooral onderzoek naar de functie van het mitochondrion, de energiecentrale van de cel, in de verschillende levensstadia van de parasiet.
     

    Muggenkwekerij

    Het Radboudumc heeft de grootste muggenkwekerij van Europa. Elke week worden hier 15.000 muggen gekweekt. Deze muggen worden door de onderzoekers gebruikt voor de ontwikkeling van medicatie en vaccins.

  • Mens

     Een vaccin is een inenting waarmee je het afweersysteem leert om een ziekte te herkennen en te bestrijden, om zo een persoon te beschermen tegen een ziekte. Sauerwein kiest daarbij twee strategieën.
    Het eerste is een vaccin met kreupele parasieten. Deze parasieten kunnen de mensen niet besmetten, maar zorgen er wel voor dat er een afweerreactie optreedt. Het vaccin met ‘manke’ parasieten bleek veelbelovend bij muizen en wordt binnenkort voor het eerst op mensen onderzocht. ‘Een groot probleem blijft echter dat een beschermend vaccin de verspreiding van malaria niet stopt en dat miljoenen mensen geïnfecteerd zijn zonder dat zij het weten’, zegt Sauerwein. ‘Zo dragen ze bij aan de continue verspreiding van de dodelijke ziekte.’ Daarom werkt Sauerwein ook al sinds vele jaren aan een vaccin om de overbrenging naar de mug, en daarmee de verspreiding van de ziekte, te voorkomen.
    Dat is het tweede vaccin. Dit vaccin zorgt net als het eerste voor langdurige bescherming tegen malaria, maar heeft daarnaast het voordeel dat muggen niet besmet raken met de parasiet als ze de gevaccineerde mensen steken. Hierdoor wordt verspreiding van de ziekte voorkomen.
    Om een werkend vaccin te maken, is het noodzakelijk eerst de afweerreactie tegen een malaria-infectie goed te begrijpen. In het Radboudumc worden hiervoor al jarenlang malaria-infecties onder gecontroleerde omstandigheden uitgevoerd bij gezonde vrijwilligers.
     

    Afweerreactie bestuderen

    Robert Sauerwein ontwikkelde een methode waarbij gezonde vrijwilligers herhaaldelijk worden besmet met malaria terwijl zij een medicijnen tegen malaria slikken. Dit geneesmiddel behandelt de malaria-infectie, maar het afweersysteem van de vrijwilliger komt wel in aanraking met de malariaparasiet. Kortom, het afweersysteem leert de parasiet bestrijden, zonder dat de vrijwilliger malaria krijgt. Daarna weet het afweersysteem hoe het malariaparasieten moet vernietigen. Op deze manier kan Sauerwein de beschermende afweerreactie bestuderen.
     

    ‘Manke’ parasieten als vaccin


    In samenwerking met het Leids Universitair Medisch Centrum, ontwikkelde het Radboudumc een ‘manke’ parasiet. Zo’n manke parasiet, waarbij één of meer genen zijn verwijderd, blijft tijdens de ontwikkeling in de lever hangen waardoor hij iemand niet ziek kan maken. Hierdoor veroorzaakt de parasiet geen malariaklachten maar wordt wel herkend door het afweersysteem. Deze ‘manke’ parasieten gebruikt het Radboudumc als vaccin.

    Onderzoek op mensen


    Bij muizen geeft het nieuwe vaccin volledige immuniteit tegen malaria. Robert Sauerwein onderzoekt het vaccin met manke parasieten nu op mensen. Daarvoor moet hij het mechanisme waarop de afweer ontstaat heel nauwkeurig analyseren. Daarnaast test Sauerwein het vaccin tegen infecties bij verschillende soorten parasietenstammen. Dit is nodig omdat in de natuur veel verschillende stammen voorkomen met uiteenlopende genetische variaties.
     

    Wereldwijde uitroeiing

    Om de verspreiding van malaria te remmen, onderzoekt Sauerwein hoe we kunnen voorkomen dat mensen muggen infecteren. Dat is de enige manier om verspreiding te remmen. Ongeveer vijf procent van de mensen kan malaria niet doorgeven aan muggen. Deze mensen hebben een bijzondere afweerrespons ontwikkeld, hun lichaam herkent specifieke malaria-eiwitten. Afweerreacties tegen deze eiwitten kunnen mogelijk besmetting voorkomen. Dit is voor onderzoekers uitermate interessant, zij proberen daarom deze immuniteit te ontrafelen. ‘We onderzoeken welke parasieteiwitten een rol spelen en of we deze eiwitten kunnen gebruiken voor de ontwikkeling van een malariavaccin’, zegt Sauerwein. ‘Door mensen te vaccineren met een dergelijk vaccin, kunnen we voorkomen dat muggen besmet raken met malaria. Dit zou een krachtig middel zijn voor de wereldwijde uitroeiing van malaria.’
     

  • Populatie

    Epidemioloog Teun Bousema werkt in Burkina Faso, Kenia, Mali en Oeganda. Bousema vertelt: ‘Tijdens veldonderzoek in Afrika tien jaar geleden merkte ik dat vrijwel alle moeders enkele kinderen aan malaria hadden verloren.’ Inmiddels is er veel verbeterd. Miljoenen kinderen slapen nu onder goede klamboes. Die redden veel levens door een muggensteek te voorkomen, maar stoppen de verspreiding niet. Bousema onderzoekt in Afrika hoe geneesmiddelen, in combinatie met netten en een eventueel vaccin, het beste ingezet kunnen worden om malaria weg te krijgen. ‘Op een nieuw middel moet je zuinig zijn. Als je het verkeerd inzet, ontstaan er snel resistente parasieten en ben je je middel kwijt.’
     

    Aanvallen op drie fronten

    ‘We moeten de parasiet op alle vlakken aanvallen om malaria succesvol uit te roeien. Het richten op één onderdeel, bijvoorbeeld genezing, is niet effectief genoeg. Daarvoor is malaria te complex. Het is noodzakelijk om de verschillende soorten onderzoek te combineren, van molecuul tot mens tot populatie,’ aldus Taco Kooij en Jona Walk, malariaonderzoekers bij het Radboudumc.

Impact van het onderzoek

Met het onderzoek binnen het Radboudumc willen we sterfte aan malaria terugdringen en verspreiding van malaria remmen

lees meer

Impact van het onderzoek

Met het onderzoek binnen het Radboudumc willen we sterfte aan malaria terugdringen en verspreiding van malaria remmen. Hiervoor doen we onderzoek op veel verschillende fronten. We bestuderen de parasiet, onderzoeken geneesmiddelen, ontwikkelen vaccins en doen epidemiologisch onderzoek. Alleen door een gecombineerde aanpak, is het mogelijk malaria uit te roeien.

Meedoen aan onderzoek

U kunt zelf meedoen aan onderzoek naar malaria bij het Centre for Clinical Malaria Studies.

lees meer

TropIQ Spin-off

Spin-offs zijn bedrijfjes die ontstaan vanuit het Radboudumc bij een kansrijke technische ontdekking. TropIQ zoekt naar geneesmiddelen die de overdracht van de malariaparasiet van mens op mug tegengaan. Dat is een nieuwe manier om het probleem aan te pakken.

lees meer

Center for Clinical Malaria Studies

Sinds 2001 verrichten we onderzoek waarbij we gezonde vrijwilligers onder gecontroleerde omstandigheden blootstellen aan malaria. Dit soort onderzoek mag slechts op enkele plaatsen ter wereld uitgevoerd worden.

lees meer
inloggen