Spinozaprijs 2016 een nieuw idee in de immunologie

Zonder afweersysteem zijn we genadeloos overgeleverd aan ziekteverwekkers om ons heen. Mihai Netea is een van de meest toonaangevende wetenschappers in het onderzoek naar het afweersysteem. Hij probeert te doorgronden hoe ons lichaam ziekteverwekkers herkent en op de juiste manier bestrijdt. Zijn ontdekking van het ‘getrainde immuunsysteem’ is baanbrekend. In 2016 ontving Mihai Netea een Spinozapremie van 2,5 miljoen euro, naar eigen inzicht te besteden aan verder onderzoek.

Monocyt (bron Wikipedia)Bij een infectie gaat ons afweersysteem aan het werk. Monocyten, een van de soorten witte bloedcellen, dringen het geïnfecteerde weefsel binnen en veranderen in macrofagen. Deze voeren de eerste verdediging uit: het vernietigen van de indringer. Monocyten en macrofagen zijn twee belangrijke onderdelen van het aangeboren immuunsysteem. Ze zijn snel, maar weinig selectief. De verworven afweer daarentegen reageert langzaam, maar is specifiek tegen een bepaalde indringer gericht. Bovendien heeft dit deel een geheugen om bij dezelfde dreiging sneller te reageren. Een eigenschap waar we voor de ontwikkeling van vaccins dankbaar gebruik maken.

Afweer trainen

Lang werd gedacht dat het afweergeheugen een exclusieve eigenschap van de verworven afweer was. Uit onderzoek van Mihai Netea blijkt dat dit niet zo is. Ook het aangeboren systeem heeft een geheugen. Iets dat hij en zijn collega’s ‘getrainde immuniteit’ noemen. Dit geheugen ontstaat doordat het DNA van de afweercellen nog een paar maanden in staat van paraatheid blijft na een infectie. Op deze manier kan het aangeboren afweersysteem sneller reageren op een nieuwe infectie.

Oud vaccin

Mihai NeteaDe ontdekking dat het aangeboren afweersysteem een geheugen heeft, biedt mogelijkheden voor training ervan. Het BCG-vaccin tegen tuberculose blijkt dit geheugen bijvoorbeeld te kunnen stimuleren, en beschermt ook tegen andere infecties dan tuberculose. Deze ontdekking biedt kansrijke mogelijkheden voor de ontwikkeling van een nieuwe generatie vaccins. Dit is nuttig voor bijvoorbeeld pasgeborenen, bij wie het immuunsysteem nog in ontwikkeling is. Of juist voor ouderen bij wie de verworven afweer uitgeput begint te raken. Ook is het aanzetten van ‘getrainde immunititeit’ wellicht te gebruiken als booster voor andere vaccins. Deze toepassingen wil Netea de komende jaren gaan onderzoeken.

Emeritus hoogleraar Jos van der Meer werkte intensief samen met Netea: ‘Ik ben zeer bevoorrecht de carrière van Mihai van dichtbij te hebben mogen meemaken vanaf het moment dat hij als Roemeense student naar Nederland kwam. Hij is briljant in het genereren van volstrekt nieuwe, verrassende ideeën, die hij vervolgens ook nog in buitengewoon slimme experimenten weet te onderzoeken. Zijn laatste en vrijwel zeker meest baanbrekende werk is dat over 'getrainde immuniteit. In korte tijd is dat al een nieuw paradigma in de immunologie geworden, een concept dat grote betekenis heeft voor het begrijpen van ziekten (zoals infectieziekten en aderverkalking) en voor vaccinaties en behandeling’.

Schimmels en evolutie

Microscopie opname van Candida albicans (bron Wikipedia)Een belangrijk deel van zijn onderzoek deed Netea aan de herkenningsmechanismen van infecties met de schimmel Candida albicans, een belangrijke veroorzaker van sepsis. Netea onderzoekt hoe het menselijk afweersysteem deze schimmels in de bloedbaan kan herkennen en uitschakelen. Daarnaast probeert hij genetische afwijkingen op te sporen waardoor mensen extra gevoelig kunnen zijn voor deze schimmelinfecties. In dit genetische onderzoek maakt hij ook gebruik van gegevens van verschillende moderne en oude menselijke populaties. Netea hoopt dat evolutionair inzicht in de ontwikkeling van het afweersysteem huidige verschillen in gevoeligheid tussen Europeanen en andere bevolkingsgroepen voor infectie- of auto-immuunziektes kan verklaren.

Mihai Netea (1968) studeerde Geneeskunde in Cluj-Napoca, Roemenië en promoveerde op de rol van ontstekingseiwitten bij het ontstaan van sepsis. Bij zijn benoeming tot hoogleraar in 2008 werd hij tevens hoofd van het laboratorium Experimentele Interne Geneeskunde in het Radboudumc. Netea publiceert regelmatig in toonaangevende tijschriften als The New England Journal of Medicine, Nature, Science en PNAS. Hij ontving voor zijn werk eerder al diverse beurzen en onderscheidingen waaronder een Vidi in 2005, een Vici in 2010 en een ERC Consolidator Grant in 2012. Daarnaast is hij lid van de KNAW en de Academia Europeae.

inloggen