Tien jaar Europese grants op het gebied van oncologie Strijd tegen kanker

De afgelopen tien jaar waren zeer succesvol voor het oncologieonderzoek in het Radboudumc. Maar liefst zeven onderzoekers ontvingen een ERC-grant voor hun belangrijke werk op het gebied van oncologie. Wat is er tot nu toe onderzocht en hoe droegen de grants bij aan de resultaten?

Radioloog Tom Scheenen was in 2009 een van de eerste Nederlandse onderzoekers die een prestigieuze ERC Starting grant ontving. Met de grant (van 1,8 miljoen euro) kon hij zijn eigen onderzoeksgroep opzetten en agressiviteit van prostaatkanker onderzoeken.

'De meeste mannen krijgen tijdens hun leven kankercellen in hun prostaat', legt Scheenen uit. 'Maar het grootste deel daarvan overlijdt niet aan prostaatkanker, dus niet alle kankercellen lijken even agressief te zijn. In het onderzoeksproject hebben we naar metabolisme gegeken om uit te vinden welke kankercellen agressief zijn.'

Gehyperpolariseerde stoffen

Een van de postdocs in de onderzoeksgroep ontwikkelde een polarisator. Een machine die in staat is om bepaalde stoffen te hyperpolariseren; als het ware 'voor te magnetiseren'. Die moleculen kunnen vervolgens als contrastvloeistof gebruikt worden in de MRI om zo het metabolisme in kankercellen te onderzoeken. 'We hebben al ontdekt dat agressieve tumoren vaak een ander ratio aan fosfor metabolieten hebben dan minder agressieve tumoren', vertelt Scheenen.

Recent is er een ERC Consolidator grant toegekend om de polarisatiemethode verder te ontwikkelen. 'De hypergepolariseerde stoffen die we nu maken moeten onmiddelijk gebruikt worden. In de toekomst willen we ze kunnen maken en vervolgens opslaan en transporteren voor later gebruik.'
Scheenen is ervan overtuigd dat de multidisciplinaire werkomgeving in het Radboudumc heeft bijgedragen aan het succes van zijn onderzoek. 'Als moleculaire wetenschapper krijg ik hier een goed beeld van wat er nodig is in de klinische praktijk en kan ik direct inschatten of het fundamenteel haalbaar is of niet.'

Nanovaccin

Samenwerking speelde ook een belangrijke rol in Carl Figdor's onderzoek op het gebied van tumorimmunologie. 'Om klinisch onderzoek te doen heb je allerlei expertises nodig', legt hij uit. 'In ons project werkten we samen met de afdeling medische oncologie, radiologie, pathologie en farmacie, om er een paar te noemen.'

Figdor ontving zijn ERC Advanced grant (van in totaal 2,5 miljoen euro) in 2010. Met het geld probeert hij een nanovaccin tegen kanker te ontwikkelen. Het project bouwt voort op Figdor's eerdere onderzoek naar dendritische cellen.

Deeltjes met adresetiketten

'Dendrititsche cellen zijn de generaals van het immuunsysteem en ze hebben overal spionnen', vertelt Figdor. 'Maar kankercellen blijven vaak onopgemerkt. Hoe kan dat, en nog belangrijker: wat kunnen we eraan doen?' In de laatste twintig jaar heeft Figdor een methode ontwikkeld om bij patiënten dedritische cellen weg te halen, vervolgens die cellen in het lab te leren hoe kanker te bestrijden en ze vervolgens terug te plaatsen bij de patiënt.

Een nadeel van deze methode is dat je de dendritische cellen van elke patiënt in het lab moet bewerken. Dat is zowel tijdrovend als kostbaar. Figdor bedacht een manier om de dendritische cellen instructies te geven ín het lichaam van de patiënt. 'We maken nanodeeltjes met adresetiketten erop', legt hij uit. 'Eenmaal in het lichaam, zoeken de deeltjes naar dedritische cellen. De dendritische cellen eten de deeltjes op en verwerven op die manier de instructies. Die instructies zijn tweeledig: we vertellen de cellen wat ze moeten doen en waneer.'

Panoramabeeld

Kanker behandelen door het immuunsysteem te stimuleren is één manier; dermatoloog Peter Friedl concentreert zich op de tumor zelf. In 2013 ontving hij een Consolidator grant van 2 miljoen euro. Het doel van zijn onderzoek is om een nieuwe microscoop te ontwikkelen die in staat is om dieper in tumoren te kijken.
Om dit voor elkaar te krijgen gebruikt Friedl een glasnaald van een halve millimeter dik, ontworpen door het Duitse bedrijf Gintech. 'De naald is verbonden met een speciale microscoop. Je kunt met de naald bewegen in weefsel en de microscoop toont een beeld vanuit het oogpunt van de naald. Door de naald rond te draaien krijg je een panoramabeeld van het gebied. Met deze naald kunnen onderzoekers 2,5 centimeter diep in een levende tumor kijken. Eerdere methodes waren beperkt tot zo'n 2 millimeter', zegt Friedl.

Sterke infrastructuur

De techniek wordt nu gebruikt om tumoren te onderzoeken bij muizen. Het ultieme doel is om kanker heel precies in beeld te brengen. 'We kunnen het gedrag van tumoren analyseren in het verloop van de tijd en de effecten van therapie onderzoeken. Welk deel van de tumor blijft er over na een behandeling en hoe groeit het terug?'

Volgens Friedl is dit onderzoek alleen mogelijk door de sterke infrastructuur van het Radboudumc. 'Dankzij het mircroscopisch centrum en het preklinisch beeldvormingscentrum voor dieren - een soort dierenziekenhuis - zijn alle experitises samengebracht. Niet veel medische centra hebben dit.'

Andere ERC-grants op het gebied van oncologie

Naast Scheenen, Figdor en Friedl ontvingen vier andere onderzoekers van het Radboudumc een ERC-grant in de afgelopen tien jaar:
  • 2013 Mangala Srinivas ontving een Starting grant (1,5 miljoen euro) om klinische nanodeeltjes te testen op echografie.
  • 2013 Geert van den Bogaart ontving een Starting grant (1,5 miljoen euro) om het sorteren van gelijksoortige eiwitten in membraan te onderzoeken.
  • 2015 Martijn Verdoes kreeg een Starting grant (1,5 miljoen euro) om een chemisch immunologisch platform op te zetten.
  • 2016 Annemiek van Spriel ontving een Consolidator grant (2 miljoen euro) om de rol van tetraspanins in kanker te onderzoeken.
inloggen