Wetenschap­pelijk onderzoek Infectieziekten: malaria en vaccin-onderzoek

Vaccinontwikkeling

Het ontwikkelen van nieuwe en betere vaccins is belangrijk voor infectieziekten. Voorkomen is beter dan genezen, vooral in ontwikkelingslanden waar toegang tot gezondheidszorg niet altijd kan worden gegarandeerd.

Vaccinonderzoek bij gezonde vrijwilligers

Bij Radboudumc helpen we bij de ontwikkeling van nieuwe vaccins. Wij, de experimentele parasitologiegroep en het onderzoeksprogramma voor humane challenge studies, doen dit door de veiligheid en bijwerkingen van een vaccin te testen in fase I-onderzoek of door gecontroleerde humane infectiestudies uit te voeren. In deze studies worden gezonde, goed geïnformeerde vrijwilligers op een gecontroleerde en veilige manier blootgesteld aan een ziekteverwekker. Het grote voordeel van gecontroleerde infectiestudies bij mensen is dat ze het mogelijk maken om in relatief korte tijd waardevolle informatie te verzamelen over de effectiviteit van een vaccin of medicijn. In plaats van te moeten wachten tot mensen op natuurlijke wijze geïnfecteerd raken, kunnen we in een gecontroleerde omgeving onmiddellijk vaststellen of een vaccin bescherming biedt. Dit versnelt het ontwikkelingsproces van vaccins aanzienlijk. Bovendien bieden dit soort studies waardevolle inzichten in de vroege stadia van infectie en de immuunrespons van het lichaam. Deze kennis is essentieel om vaccins verder te verbeteren en op een meer gerichte manier te ontwikkelen. Ons expliciete doel is om vaccins te maken die fase I met succes hebben doorlopen en deze beschikbaar te stellen aan mensen die risico lopen op ziekte. Dit doen we samen met onze internationale partners.

Welke ziekten zijn geschikt?

Niet alle pathogenen zijn geschikt voor onderzoek naar infecties bij mensen, omdat sommige niet ‘beheersbaar’ zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor gevaarlijke, opkomende infectieziekten zoals Nipah, Ebola en Marburg. Door in het laboratorium en met behulp van computermodellen vaccin-geïnduceerde immuuncellen en antilichamen te testen, proberen we de effectiviteit van vaccins zo nauwkeurig mogelijk te voorspellen. Wanneer deze virussen uitbreken, is het belangrijk dat er zo snel mogelijk vaccins beschikbaar zijn en dat zo snel mogelijk bekend is of deze werken. Wij willen hieraan bijdragen met nieuwe vaccins en methodologische kennis. Daarnaast behoren wij tot de internationale koplopers in de ontwikkeling van transmissie-blokkerende vaccins. Dit zijn vaccins die de verspreiding van een ziekteverwekker voorkomen en een belangrijke rol spelen bij de uitroeiing van ziekten zoals malaria.

Malaria onderzoek

• Waarom is malaria-onderzoek belangrijk?

  Malaria is een van de meest voorkomende infectieziekten ter wereld en heeft vooral ernstige gevolgen voor mensen in ontwikkelingslanden. Jaarlijks worden miljoenen mensen ziek door malaria, waarbij kinderen onder de vijf jaar extra kwetsbaar zijn. Malaria blijft een belangrijke doodsoorzaak in deze jonge leeftijdsgroep.

  Radboudumc doet al sinds 1962 onderzoek naar malaria, aanvankelijk gericht op de verspreiding door muggen en het kweken van parasieten. 35 jaar later, in 1997, leidde dit tot de eerste zogenaamde gecontroleerde malaria-infecties bij mensen, gevolgd door een innovatief vaccinonderzoeksprogramma. 

  Sindsdien hebben veel onderzoekers zich met dit onderwerp beziggehouden. Er zijn medicijnen en vaccins tegen malaria, maar die zijn nog niet effectief genoeg. De parasiet die malaria veroorzaakt, wordt steeds resistenter tegen bestaande medicijnen. Bovendien bieden de huidige vaccins niet iedereen bescherming. Daarom blijft onderzoek naar malaria essentieel. Met beter onderzoek kunnen we nieuwe medicijnen en vaccins ontwikkelen om mensen beter te beschermen.

• Ontwikkeling van malariavaccin

  Door middel van gecontroleerde malaria-infecties bij gezonde vrijwilligers kunnen onderzoekers de immuunrespons op malaria bestuderen. We gebruiken deze kennis om nieuwe, betere malariavaccins te ontwikkelen. 

  Hoe werken we?

  We onderzoeken hoe de malariaparasiet zelf als vaccin kan worden gebruikt. Dit doen we door gezonde vrijwilligers herhaaldelijk met malaria te infecteren, terwijl ze antimalariamiddelen gebruiken. De antimalariamiddelen voorkomen dat de vrijwilligers ziek worden, maar het immuunsysteem komt in contact met de parasiet en leert hoe hij deze kan vernietigen. Als deze vrijwilligers opnieuw door muggen met malaria worden gebeten, worden ze niet meer ziek, zelfs zonder de antimalariamiddelen.

  Samen met het Leids Universitair Medisch Centrum en het Amerikaanse bedrijf Sanaria Inc. hebben we bij Radboudumc een verzwakte malariaparasiet ontwikkeld, waarbij twee genen zijn verwijderd. Deze ‘genetisch gemodificeerde’ parasiet stopt vroeg in zijn ontwikkeling, waardoor er zoals verwacht geen symptomen optreden bij de mens, maar hij nog wel wordt herkend door het immuunsysteem.

  Testen van malariavaccines

  Het testen van een mogelijk vaccin moet eerst uitgebreid worden uitgevoerd op proefdieren. In een later stadium worden de vaccins getest op gezonde vrijwilligers. Nadat een malariavaccin veilig is bevonden bij gezonde vrijwilligers, wordt getest of het vaccin effectief is in het voorkomen van malaria. Soms wordt dit onderzoek uitgevoerd onder een groep vrijwilligers in landen waar malaria veel voorkomt. Dit soort onderzoeken is echter vaak moeilijk op te zetten en uit te voeren. Om de ontwikkeling van malariavaccins te bevorderen, kunnen dit soort onderzoeken ook worden uitgevoerd in landen waar malaria niet van nature voorkomt. Hierbij krijgen gezonde vrijwilligers het nieuwe vaccin toegediend en worden ze onder strikt gecontroleerde omstandigheden blootgesteld aan malaria om te zien of het vaccin malaria effectief kan voorkomen.

• Wat is gecontroleerd onderzoek naar malaria-infecties bij mensen?

  Bij dit onderzoek worden gezonde deelnemers onder strikt gecontroleerde omstandigheden besmet met malaria. Zo kunnen we precies onderzoeken hoe goed nieuwe medicijnen werken en hoe we mensen beter kunnen beschermen met vaccins. De veiligheid van de deelnemers staat altijd voorop. Iedereen die meedoet, wordt goed begeleid en krijgt indien nodig onmiddellijk behandeling. Gelukkig zijn er zeer effectieve medicijnen beschikbaar om malaria te behandelen, die ernstige ziekte of terugval voorkomen. 

• Wist je dat?

  • U kunt alleen deelnemen aan gecontroleerde studies naar malaria-infecties als u in goede gezondheid verkeert.
  • U kunt op verschillende manieren met malaria worden besmet, bijvoorbeeld door muggenbeten, maar ook door injectie met malaria besmet bloed.
  • De symptomen van malaria zijn vergelijkbaar met die van griep, zoals malaise, vermoeidheid, koorts en hoofdpijn.
  • Tijdens een gecontroleerde studie naar malaria-infecties bij mensen heeft u 24 uur per dag toegang tot een arts.
  • U wordt regelmatig in het ziekenhuis onderzocht om uw gezondheid te controleren.
  • U krijgt een zeer effectief antimalariamiddel toegediend en bent aan het einde van het onderzoek volledig genezen.