Meer euthanasie door veranderende samenleving

Het aantal euthanasiemeldingen in Nederland steeg tussen 1999 en 2024 van ruim tweeduizend tot bijna tienduizend per jaar. Dat komt door diverse ontwikkelingen in de samenleving, blijkt uit kwalitatief-ethisch onderzoek van het Radboudumc, in samenwerking met UMC Utrecht en Amsterdam UMC. Zij voerden het onderzoek uit in opdracht van het ministerie van VWS. De opdracht is verstrekt via ZonMw. Het rapport is op 2 juli aangeboden aan minister Hermans (VWS).

Ten opzichte van het totaal aantal sterfgevallen in Nederland steeg het aandeel van euthanasie de afgelopen 25 jaar van 1,6% naar 5,8%. Het aandeel van kanker als grondslag ten opzichte van het jaarlijkse aantal euthanasiemeldingen daalde in deze periode van 90% naar 54%. Andere grondslagen namen in deze periode juist toe, waaronder een combinatie van aandoeningen, dementie, stapeling van ouderdoms­aandoeningen en psychische aandoeningen. Zorgethicus en hoofdonderzoeker Els van Wijngaarden van het Radboudumc: ‘We zien dat de euthanasiewet niet is veranderd, maar de toepassing ervan wel.’ 

Oorzaken

De stijging van euthanasie hangt samen met veranderingen in de bevolking, zoals vergrijzing en het toenemend aantal mensen dat langer met chronische aandoeningen leeft. Daarnaast leggen mensen meer nadruk op hun eigen wensen en keuzes, en sluiten religieuze overtuigingen euthanasie niet (langer) noodzakelijkerwijs uit. Ook is er meer nadruk komen liggen op kwaliteit van leven en sterven, en zijn de opvattingen over lijden rond het levenseinde veranderd. Voor veel burgers en zorgprofessionals geldt euthanasie als een verworvenheid en onderdeel van goede levenseindezorg. Euthanasie is steeds zichtbaarder, bespreekbaarder en breder aanvaard. Aandacht in (sociale) media, meer patiëntenvoorlichting en meer aandacht voor palliatieve zorg spelen daarbij een rol. Daardoor brengen patiënten vaker hun eigen wensen en verwachtingen in bij zorgprofessionals. Tegelijkertijd bespreken zorgprofessionals de optie steeds vaker met hun patiënten. Dat komt onder meer doordat artsen inzetten op het tijdig bespreken van het levenseinde met patiënten. Verder zijn de beroepsrichtlijnen van artsen gedetailleerder geworden en is kennis door het grote scholings­aanbod toegenomen. Dit geeft artsen meer rechtszekerheid. ‘Tegelijkertijd blijft euthanasie gelden als  bijzonder medisch handelen en ervaren veel artsen de uitvoering als moreel zwaar, emotioneel belastend en tijdsintensief’, aldus Van Wijngaarden. 

Duiding

De onderzoekers geven aan dat zowel in de literatuur als in het kwalitatieve onderzoek de stijging van euthanasie op zichzelf overwegend niet als moreel zorgelijk wordt geduid. De deelnemers aan de deelonderzoeken zagen de stijging vooral als een logisch gevolg van het meebewegen van de praktijk met maatschappelijke veranderingen. Veel deelnemers uitten hun vertrouwen in het huidige systeem. 

Spanningsvelden

Het onderzoek laat zien dat er ook spanningsvelden zijn. Zo ervaren zorgprofessionals dat patiënten en naasten regelmatig het idee hebben dat euthanasie een recht is, waardoor soms hogere en/of  onrealistische verwachtingen ontstaan. Dit vergroot de druk op artsen en kan de houdbaarheid van de euthanasiepraktijk op termijn onder druk zetten. Tegelijkertijd lijkt bij patiënten en hun naasten de kennis over andere vormen van sterven achter te blijven. Daarom is het belangrijk om te blijven benadrukken dat euthanasie geen recht is. Van Wijngaarden: ‘Bovendien is het goed om andere vormen van sterven onder de aandacht te blijven brengen. Dit kan door richtlijnen, onderwijs en goede voorlichting.' 

Verschillen per groep

De mate van discussie over euthanasie verschilt sterk per patiëntengroep. Bij mensen met psychische aandoeningen en vergevorderde dementie wordt euthanasie als complex en controversieel gezien. Veel zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen pleiten daarom voor grote terughoudendheid. De onderzoekers adviseren beleid op maat voor deze groepen.

Druk op zorgsysteem

In het rapport komt ook naar voren dat druk op het zorgsysteem euthanasiewensen in de hand kan werken of versterken. Voorbeelden zijn bezuinigingen en personeels­tekorten in de ouderenzorg en terminale thuiszorg, en problemen in de geestelijke gezondheidszorg. Wanneer patiënten bijvoorbeeld merken dat hun kwaliteit van leven afneemt door druk op de zorg, zou dat hun keuze voor euthanasie kunnen beïnvloeden. Goede en toegankelijke (palliatieve) zorg wordt daarom gezien als een essentiële voorwaarde voor een zorgvuldige uitvoering van de euthanasiewetgeving. 

Over het onderzoek

Het onderzoek stond onder leiding van zorgethicus Els van Wijngaarden (Radboudumc). Zij werkte samen met onder meer Ghislaine van Thiel (UMC Utrecht) en Sisco van Veen (Amsterdam UMC). De studie combineert bronnen- en literatuuronderzoek met kwalitatief-ethisch onderzoek, waarvoor gesprekken zijn gevoerd met een groot en uiteenlopend aantal burgers, ervaringsdeskundigen, zorgprofessionals en experts. Het volledige rapport is in de bijlage te vinden. In september 2026 stuurt de minister van VWS een beleidsreactie van het kabinet op de onderzoeksresultaten naar de Tweede Kamer.

Inzicht in ethische dilemma’s

Het ZonMw-programma Ethiek en Gezondheid kende subsidie toe aan dit onderzoek en waarborgde de kwaliteit. Dit programma heeft als doel het vergroten van inzicht in en kennis over concrete, actuele, ethische dilemma's of vragen over ethiek en gezondheid. De opgedane kennis draagt bij aan verbetering van zorgpraktijk en -beleid.

• Meer weten over deze onderwerpen? Klik dan via onderstaande buttons door naar meer nieuws.

  Nieuws homepage Patientenzorg en Nieuws en verhalen