Wat zijn mitochondriële aandoeningen?
Mitochondriën bevinden zich in bijna elke cellen waaruit ons lichaam is opgebouwd. Een belangrijke functie van mitochondriën is het maken van energie; het zijn de 'energiefabrieken' van de cel. Als die niet goed werken ontstaan vaak problemen met organen of weefsels die veel energie nodig hebben.
lees meerWat zijn mitochondriële aandoeningen?
De term mitochondriële aandoening, ook wel energiestofwisselingsziekte genoemd, is een verzamelnaam voor alle ziekten waarbij de energiestofwisseling niet optimaal werkt. Mitochondriën bevinden zich in bijna elke cel waaruit ons lichaam is opgebouwd. Een belangrijke functie van mitochondriën is het maken van energie; het zijn de 'energiefabrieken' van de cel. De mitochondriën zetten suikers, eiwitten en vetten om in de voor de cel bruikbare energie (ATP). Hiervoor vinden veel chemische processen plaats waarvoor enzymen of enzymcomplexen nodig zijn.
Als deze chemische processen niet goed verlopen, is er sprake van een mitochondriële stoornis. De meeste patiënten met een mitochondriële ziekte hebben ofwel een fout in de eerste stap van de citroenzuurcyclus (het pyruvaat dehydrogenase complex) ofwel in één of meerdere enzymcomplexen van de laatste stap in de energieproductie (oxydatieve fosforylering). Een belangrijk gevolg hiervan is een tekort aan energie in de cel. Daardoor ontstaan vaak problemen met organen of weefsels die veel energie nodig hebben.
Hoe ontstaan mitochondriële aandoeningen?
Een mitochondriële aandoening wordt veroorzaakt door een verandering/fout (mutatie) in het erfelijk materiaal. In het DNA staan de bouwinstructies voor alle cellen in het lichaam. Als er een fout zit in een gen (stukje erfelijke materiaal) dat belangrijk is bij bouw en/of onderhoud van de mitochondriën dan kan de energieproductie in de mitochondriën verstoren. Deze fout kan zitten in zowel het erfelijk materiaal dat is opgeslagen in de kern van de cel (in de vorm van chromosomen) als in het erfelijk materiaal van het mitochondriën zelf (het mitochondrieel DNA).
Genetische varianten kunnen nieuw ontstaan of voorkomen bij (één) van de beide ouders. De plaats van de fout in het erfelijk materiaal (kern of mitochondrion zelf) heeft gevolgen voor de erfelijkheid. Soms kan een ouder ook drager zijn van een genetische fout, zonder dat hij of zij klachten heeft.
Er is sprake van een mitochondriële aandoening als de mitochondriën minder goed werken door een genetische oorzaak. Als de mitochondriën minder goed werken door andere ziektes of omstandigheden zoals een slechte voedingstoestand of te kort aan beweging, dan noemen we dat mitochondriële dysfunctie.
Wij onderzoeken en behandelingen alleen patiënten met een (verdenking op) een erfelijke mitochondriële aandoening.
klachten en verloop
De eerste verschijnselen van een mitochondriële aandoening ontstaan vaak op de kinderleeftijd, maar bij een deel van aandoeningen treden de symptomen pas op volwassen leeftijd op. Soms zijn er alleen klachten in één orgaan, maar meestal zijn er meer klachten, zoals:
- minder goed werkende spieren
- problemen met de zenuwen
- vermoeidheid
- maagdarmklachten
- ontwikkelingsachterstand
- problemen met zien
- gehoorverlies
- hartspierziekte of hartritmestoornissen
- diabetes
- nierfunctiestoornissen.
Minder vaak komen ook epilepsie en beroerteverschijnselen voor.
Het aantal klachten en hoe ernstig deze zijn verschillen per persoon. Dit hangt onder andere af van de soort mutatie (fout) in het DNA en van het aantal zieke mitochondriën.
Het beloop van mitochondriële aandoeningen is moeilijk te voorspellen. Sommige mitochondriële aandoeningen zijn zo ernstig dat kinderen jong overlijden. Bij anderen verloopt de ziekte milder en is de prognose beter. Niet altijd is op basis van symptomen en aanvullende onderzoeken een goede inschatting te maken van het beloop.
Afspraak maken
Op verwijzing van uw huisarts of een specialist kunt u een afspraak maken bij het RCMM. Hoe maak ik een afspraakAfspraak maken
Kinderen
De Polikliniek voor Kinderen & Jeugdigen is telefonisch bereikbaar van 08.00-12.00 uur en van 13.00-16.00 uur via telefoonnummer: (024) 361 44 15.
Heeft u na het eerste bezoek vragen over de behandeling van uw kind of u wilt telefonisch contact met de behandelend specialist van uw kind? Dan kunt u ‘s ochtends tussen 08.30 en 12.30 uur bellen naar het verpleegkundig spreekuur van de Polikliniek voor Kinderen & Jeugdigen: (024) 361 44 13. Een verpleegkundige behandelt uw vraag, noteert uw boodschap voor de arts en/of maakt een afspraak voor een telefonisch consult met de arts.
Volwassenen
De polikliniek voor volwassenen is telefonisch bereikbaar op (024) 361 65 04 en per e-mail via isp-blauw@umcn.nl.
Uw eerste afspraak kunt u maken als u een verwijsbrief heeft. Uw huisarts stuurt de verwijsbrief naar ons toe. Vervolgens krijgt u binnen zeven dagen een schriftelijke oproep. Als uw huisarts u doorverwijst via Zorgdomein, dan kunt u na drie werkdagen bellen voor het maken van een afspraak.
Spoed
Voor dringende medische zaken kunt u 's middags tussen 12.30 en 17.00 uur bellen naar: (024) 361 44 13. Zorg ook voor uw bereikbaarheid: geef wijzigingen in adres of telefoonnummer altijd zo snel mogelijk door.
Zorgpad: onderzoek, behandeling en begeleiding
Onderzoeken en diagnose
Een mitochondriële aandoening ontdekken we door een combinatie van verschillende onderzoeken.
lees meerOnderzoeken en diagnose
Een mitochondriële aandoening ontdekken we door een combinatie van verschillende onderzoeken. Niet altijd zijn alle onderzoeken nodig, bijvoorbeeld als al bekend is dat een bepaalde mitochondriële ziekte in de familie voorkomt.
Eerste afspraak
U heeft een verwijzing van de kinderarts/huisarts/specialist en u heeft een afspraak op de polikliniek. Als de klachten vooral neurologisch zijn, dan kan het eerste gesprek plaats vinden bij de neuroloog. Tijdens het eerste bezoek vraagt de arts naar uw klachten en vindt lichamelijk onderzoek plaats om een beeld te krijgen van de klachten.
Op basis van dit eerste gesprek beoordeelt de arts of er wel of geen sterke verdenking op een mitochondriële aandoening is. Denk de arts niet aan een mitochondriële ziekte, dan volgt meestal geen verder onderzoek.
Extra onderzoek
Als wel een verdenking is op een mitochondriële aandoening, dan volgt aanvullende onderzoek. Dat kan erfelijkheidsonderzoek zijn, maar ook stofwisselingsonderzoek of onderzoek van de energieproductie in huid -of spierweefsel. De keuze voor de onderzoeken hangt af van de symptomen, het beloop en uitslagen van eerder verrichtte onderzoeken of bekend onderzoek bij familieleden.
Het spierbiopt wordt bij kinderen afgenomen uit het bovenbeen onder algehele anesthesie. Bij volwassenen door middel van een naaldbiopt onder lokale verdoving op de afdeling Neurologie. Het huidbiopt wordt onder lokale verdoving op de polikliniek afgenomen.
De uitslag
Tijdens het uitslaggesprek spreekt u de kinderarts metabole ziekten of internist metabole ziekten op de polikliniek, vaak samen met de verpleegkundig specialist. De uitslagen van de verschillende onderzoeken worden doorgenomen. U krijgt te horen of de diagnose bij u/uw kind gesteld is. Dit gesprek bevat veel informatie, daarom is het handig om een familielid mee te nemen.
Soms sluiten ook artsen van andere specialisaties aan bij het gesprek, zodat zij direct uitleg kunnen geven over de diagnostiek of mogelijke behandelingen.
Behandeling
Genezing is niet mogelijk, maar medicijnen, aangepaste voeding en hulpmiddelen kunnen sommige klachten verminderen.
lees meerZorg op maat
Doordat een mitochondriële aandoening over het algemeen een multi-systemisch karakter heeft zijn er veel specialisten en disciplines bij de behandeling van deze patiënten betrokken.
lees meerZorg op maat
Doordat door een mitochondriële aandoening vaak meerdere organen zijn aangedaan, zijn er meerdere specialisten en disciplines bij de behandeling van deze patiënten betrokken. In het Radboudumc willen we deze zorg graag goed afstemmen op de wensen van de patiënten en specifieke eigenschappen van de mitochondriële aandoening. Hiervoor is het zorgpad mitochondriële ziekte ingericht.
Voor kinderen: de Mitoroute
De Mitoroute is voor kinderen met een mitochondriële ziekte. De Mitoroute duurt 5 dagen. Tijdens de Mitoroute wordt uw kind onderzocht door verschillende zorgverleners.
Bij volwassenen: de Mitostraat
De mitostraat is een 3-daagse opname. U blijft van dinsdag tot en met donderdag in het ziekenhuis . De verpleegkundig specialist coördineert de opname. Globaal houdt de opname het volgende in:
- Dinsdag: gesprek met verpleegkundige en zaalarts van de afdeling, bezoek aan logopedist, ergotherapeut, fysiotherapeut en revalidatiearts.
- Woensdag: Onderzoek van het gehoor en onderzoeken van het hart.
- Donderdag: diëtist en ruimte voor aanvullende onderzoeken. Op indicatie kunnen andere specialisten in consult gevraagd worden.
Op donderdag om 13u worden de uitslagen en bevindingen die op dat moment al bekend zijn met patiënt (en indien gewenst een naaste) besproken, waarin de adviezen van het hele team betrokken worden. Uitslagen die nog niet bekend zijn worden later op de polikliniek of telefonisch besproken.
Controle en nazorg
Patiënten met een mitochondriële aandoening adviseren wij onder controle te blijven op de polikliniek metabole ziekten. Tijdens de controles volgt de arts hoe de ziekte verloopt. Als het nodig is, kan extra onderzoek ingezet worden of kan de behandeling worden aangepast. Tijdens controles kunnen we informatie delen over het ziektebeeld en nieuwe ontwikkelingen op het gebied van mitochondriële aandoeningen. De controles kunnen plaats vinden bij de kinderarts metabole ziekten, internist metabole ziekten, neuroloog of de verpleegkundig specialist.
De meeste controles vinden plaats in het Radboudumc omdat hier het gespecialiseerde team werkt dat ervaring heeft met mitochondriele aandoeningen. Gesprekken kunnen eventueel ook via videoverbinding of telefonisch. Er wordt regelmatig samengewerkt met andere ziekenhuizen in de regio of een revalidatiecentrum, afhankelijk van de situatie van de patiënt.
Expertisecentrum voor Erfelijke Metabole Ziekten
Het Radboudumc Expertisecentrum voor Erfelijke Metabole Ziekten is een nationaal en internationaal erkend expertisecentrum voor klinische zorg, diagnostiek en onderzoek voor patiënten met verschillende metabole ziekten.
naar paginaMitochondriële aandoeningen een overzicht
De meest voorkomende mitochondriële aandoeningen worden hieronder toegelicht.-
Chronisch progressieve externe ophthalmoplegie
naar pagina -
Leber erfelijke optische neuropathie
naar pagina -
Mitochondriële encephalomyopathie, lactaatacidose en stroke (=beroerte)-achtige episodes
naar pagina -
Myoclonische epilepsie en Ragged Red vezels (MERRF) syndroom
naar pagina -
van moederszijde geërfde Diabetes en Doofheid
naar pagina -
Neurogene zwakte, Ataxie en Retinitis Pigmentosa
naar pagina -
Syndroom van Leigh / subacute necrotiserende encefalopathie
naar pagina
Voeding bij mitochondriële ziekten
Voor patiënten met mitochondriële ziekten is het belangrijk om regelmatig verdeeld over de dag te eten. Hier vindt u adviezen en tips voor voeding bij mitochondriële ziekten. naar pagina
Sociale en emotionele gevolgen voor kinderen met een mitochondriële ziekte
Als uw kind een mitochondriële ziekte heeft, beïnvloedt dit jullie leven op verschillende gebieden. Naast de medische behandeling, zijn er ook sociale, emotionele en praktische gevolgen voor uw kind en uw gezin. naar pagina
Radboud Center for Mitochondrial Medicine informatie voor patienten
Hier vindt u ondersteunende informatie over mitochondriële aandoeningen en praktische informatie, zoals het maken van een afspraak. naar paginaInformatie voor artsen en paramedici
Meer informatie over mitochondriële aandoeningen
Lichaamscellen
Het lichaam is opgebouwd uit honderden miljarden cellen. Dankzij de samenwerking tussen alle cellen kunnen we functioneren. naar paginaMitochondriën
In bijna alle lichaamscellen zijn mitochondriën te vinden. Het zijn de energiefabrieken van de cel. Eén van hun functies is het maken van energie.
naar paginaErfelijkheid
Als bij uw kind de diagnose mitochondriële aandoening is gesteld, kan uw arts achterhalen of soortgelijke klachten in de familie voorkomen. naar paginaSpijsvertering
Het spijsverteringsstelsel zorgt dat het voedsel wordt verkleind, fijngemalen en opgelost, zodat het kan dienen als brandstof voor het lichaam. naar paginaStofwisseling
Stofwisseling betekent dat er in de lichaamscellen stappen plaatsvinden waarbij de ene stof wordt omgezet in een andere stof. Dit doet het lichaam om energie uit voedingsstoffen te halen. naar paginaOnze mensen
-
Richard Rodenburg klinisch biochemisch geneticus kindergeneeskunde
-
Mirian Janssen internist
-
Werner JH Koopman associate professor