Lucht in de hersenen blazen om tumoren te zoeken Van aderlating tot AI: de evolutie van medisch onderzoek – deel 1

Wilden artsen vroeger een hersentumor opsporen met een röntgenfoto, dan vervingen ze hersenvloeistof door lucht. Dat gaf een beter contrast en daarmee meer duidelijkheid op de foto, maar ook heftig braken en wekenlang hoofdpijn.

Dankzij de ontdekking van de röntgenfoto in 1895 konden artsen voor het eerst in het lichaam kijken. Vooral harde structuren komen daarmee goed in beeld, zoals een schedel of gebroken bot. Maar zacht weefsel, zoals een hersentumor, is amper zichtbaar.

Daar bedachten artsen in de vorige eeuw iets op. Ze injecteerden lucht in de hersenen. 'Op zich heel slim bedacht', vertelt radioloog Ritse Mann van het Radboudumc. 'Want alles in je hersenpan lijkt qua samenstelling op elkaar, het is vooral water. Als je lucht injecteert, krijg je veel meer contrast en dat maakt je röntgenfoto duidelijker.'

Hersenvloeistof opzuigen

Maar je kunt niet zomaar lucht inspuiten in de hersenen, daar moet je eerst ruimte voor maken. Daarom zogen die artsen alle hersenvloeistof op, met een naald laag in de rug. Ze haalden er soms wel anderhalve liter uit. Daarna spoten ze lucht naar binnen. Om vervolgens de lucht op de juist plek te krijgen, draaiden ze de patiënt op allerlei manieren, tot aan ondersteboven hangen toe.

De lucht vulde de vloeistofruimtes in het centrale zenuwstelsel, en de vier hersenholtes. Daarna maakte een arts twee röntgenfoto's in verschillende richtingen. 'Dat waren tweedimensionale platte plaatjes', licht Mann toe. 'Dus je zag er eigenlijk bijna niks op. Alleen als de tumor minstens vijf centimeter in doorsnee was en toevallig een hersenholte dichtdrukte, kwam die in beeld.'

Wekenlang hoofdpijn

Het onderzoek, bekend onder de naam pneumo-encefalogram, bleek daarom niet vaak van nut, maar gaf wel zware bijwerkingen. 'Meestal gebeurde dit zonder anesthesie', zegt Mann. 'Mensen gingen vaak heftig braken en kampten nog weken met ernstige hoofdpijn.' Dat kwam wel weer goed: de lucht verdwijnt vanzelf via de bloedvaten en de hersenen maken nieuwe hersenvloeistof. Maar dat kan wel maanden duren.

Eind jaren zeventig kwam er een eind aan dit onderzoek. Eerst werd die vervangen door de CT-scan. Nog later kwam de MRI, een methode die haarscherp en in 3D alle zachte structuren in de hersenen in kaart brengt.

Links een 2D-röntgenfoto van de hersenen na inspuiten van lucht, uit 1919. Rechts beelden van een 3D-MRI-scan, waarop alle structuren tot in detail zichtbaar zijn.

• Meer weten over deze onderwerpen? Klik dan via onderstaande buttons door naar meer nieuws.

  Nieuws homepage Patientenzorg en Nieuws en verhalen