Behandeling ICD implantatie

Wat doet een ICD?

Een ICD is een apparaat dat uw hartritme continu in de gaten houdt. Alleen bij een levensbedreigende hartritmestoornis die het lichaam niet zelf oplost, grijpt de ICD in. De ICD voorkomt geen hartritmestoornis.

Bij een ritmestoornis zal de transveneuze ICD eerst een aantal pijnloze elektrische pulsen (Anti Tachy Pacing of ATP) afgeven om het hartritme te herstellen. U hoeft niets te merken van ATP. Als dit niet voldoende helpt, volgt een elektrische schok. Dit is een stroomstoot die door het hart gaat. De subcutane ICD kan bij een hartritmestoornis geen ATP afgeven, maar alleen elektrische schokken.

Sommige mensen voelen de schok niet of nauwelijks, omdat ze buiten bewustzijn raken door de levensbedreigende hartritmestoornis. Blijft u bij bewustzijn, dan kan de schok aanvoelen als een krachtige, pijnlijke klap op de borst of rug, die kort maar hevig is. Na een schok kunt u zich vermoeid voelen en spierpijn hebben aan de kant waar de ICD is geïmplanteerd.

Pacemakerfunctie

Bij een te traag hartritme, kan een transveneuze ICD ook als een pacemaker werken. Dat wil zeggen: het te traag hartritme weer normaal maken.

Pompfunctie van het hart

Een transveneuze of subcutane ICD verbetert de pompfunctie van het hart niet. Als de pompfunctie van het hart verminderd is, kan de combintatie van een transveneuze ICD met een extra draad naar de linker kamer de pompkracht in sommige gevallen verbeteren. Uw arts bespreekt met u of dit bij u het geval is.

Voor de behandeling

Voorafgaand aan de implantatie ontvangt u, samen met uw partner of familielid, een uitnodiging voor een informatief gesprek met de hartstimulatiespecialist van het Radboudumc. De hartstimulatiespecialist vertelt u meer over de ICD, de gang van zaken rondom de implantatie en de periode hierna. U hebt tijdens het gesprek ruimschoots de gelegenheid om vragen te stellen of aanvulling te vragen op de informatie die u tot dan toe heeft gekregen.
 

Hoe wordt een ICD geplaatst?

Bij poliklinische patiënten plaatsen we de ICD tijdens een dagbehandeling. U kunt zich op de afgesproken dag en tijd melden bij de afdeling die u heeft doorgekregen. Het tijdstip van aanmelden is niet het tijdstip van de behandeling. De behandeling vindt in de loop van de dag plaats.

Het kan ook voorkomen dat patiënten die al bij de afdeling Cardiologie opgenomen zijn, een ICD-implantatie ondergaan.

Voorafgaand aan de ingreep moet u nuchter zijn, vanaf de avond van te voren. Dat wil zeggen: na 00.00 uur ’s nachts niets meer eten en/of drinken. Uw ochtendmedicatie mag u wel met een slokje water innemen.

Transveneuze ICD

De cardioloog plaatst een transveneuze ICD vrijwel altijd links op de borstwand onder uw huid. Met één of meer draden wordt de ICD met uw hart verbonden. De ingreep (ook wel

implantatie genoemd) duurt één tot enkele uren, afhankelijk van het type. U krijgt plaatselijke verdoving.

De cardioloog maakt een kleine snee in uw huid links op de borst, onder het sleutelbeen. Vervolgens wordt de draad (of meerdere draden) via een bloedvat in het hart gelegd. Als de draden goed liggen, wordt de ICD verbonden aan de draden. Daarna wordt onder uw huid een ruimte (pocket) vrijgemaakt waarin de ICD wordt geplaatst. Bij de meeste patiënten is lokale verdoving voldoende en bent u tijdens de ingreep bij bewustzijn. In sommige gevallen is echter een vorm van slaapmedicatie gewenst. Dit bespreekt u van te voren met uw cardioloog.

Belangrijk aandachtspunt

Na de ingreep moet u voorzichtig zijn met het bewegen van uw linkerarm, aan de kant van de ICD. U krijgt hier in het ziekenhuis instructies voor.

Subcutane ICD

De cardioloog plaatst de subcutane ICD aan de linkerkant van de borstwand onder uw huid. De implantatie duurt één uur. U wordt meestal in slaap gebracht.

De cardioloog maakt een snee in uw huid aan de linkerkant van de borstkas onder de oksel en maakt daar de ruimte (pocket) voor de ICD. Ook maakt de cardioloog een kleine snee onderaan uw borstbeen. Via deze snee wordt de draad onder de huid geplaatst. Aan het einde van de implantatie wordt de subcutane ICD meestal getest. Hierbij wordt een ritmestoornis opgewekt en wordt de werking van de ICD getest. U merkt hier niets van, want u bent dan in slaap. Uw cardioloog bespreekt met u hoe de ziekenhuisopname eruit komt te zien.

Na de behandeling

Terug op de afdeling

Via het infuusnaaldje krijgt u indien nodig pijnstilling om zo weinig mogelijk pijn van de wond te hebben. Ook wordt u aangesloten aan de telemetrie om uw hartritme in de gaten te houden. Als het nodig is, krijgt u een ice-pack om de zwelling van de wond te verminderen. U kunt na verloop van tijd weer over de afdeling lopen. Het is verstandig om na de ingreep een uur bedrust te houden.

Na de implantatie

Voordat u naar huis gaat, meestal aan het einde van de middag, controleert de hartstimulatiespecialist nogmaals uw ICD. U hebt ook nog de gelegenheid om vragen te stellen. Vervolgens maken we ter controle een röntgenfoto van uw hart en longen. U ontvangt tevens de data van de vervolgafspraken. Het Pacemaker/ICD pasje ontvangt u tijdens de controle op de Pacemakerspolikliniek. 

Naar huis

Bij ontslag uit het ziekenhuis krijgt u de volgende afspraken:

• na 2 maanden: ICD controle op de Pacemaker/ICD polikliniek
• na 2 tot 3 maanden: controle door de cardioloog
• als het nodig is, kunt u aangemeld worden voor hartrevalidatie

Wat zijn de mogelijke complicaties?

Elke operatieve ingreep brengt risico’s met zich mee. Complicaties kunnen tijdens of na de ingreep optreden. Soms is het dan nodig om een nieuwe ingreep te doen. Dit gebeurt bij ongeveer 2 op de 100 patiënten. De kans op complicaties is groter bij het plaatsen van meerdere draden.

Hieronder een overzicht van de belangrijkste complicaties:

• Nabloeding van de operatiewond bij ongeveer 2 van de 100 patiënten. Soms wordt aansluitend aan de implantatie een kompres geplaatst op de wond om dit te voorkomen. Zelden is het nodig de operatiewond te openen om de bloeding te stoppen. Als u bloedverdunners gebruikt, is de kans op nabloeding iets groter. Van te voren bespreken we met u hoe u uw bloedverdunners gebruikt rondom de implantatie.
• Verschuiving van de draad bij ongeveer 3 van de 100 patiënten. Hierdoor werkt de ICD niet meer goed. Met een tweede ingreep plaatsen we de draad weer op de juiste plek in het hart. Om deze complicatie te vermijden, adviseren we u uw arm aan de kant van de ICD in de eerste weken na de ingreep niet boven uw schouder te bewegen. U krijgt hiervoor een leefregel mee.
• Infectie van de operatiewond bij ongeveer 2 van de 100 patiënten die voor het eerst een ICD krijgen. Soms moeten de ICD en de draden dan verwijderd worden. Ook kan behandeling met antibiotica nodig zijn. Pas na herstel van de infectie kunnen we een nieuwe ICD plaatsen.
• Klaplong (luchtlek van de long) bij ongeveer 1 van de 100 patiënten. Bij een klaplong is een deel van de long ingeklapt. Een klaplong kan benauwdheid veroorzaken. Meestal is het luchtlek van de long zo klein dat het met enkele dagen spontaan herstelt. In sommige gevallen is het luchtlek groter. Dan moet er tijdelijk een slangetje (drain) worden geplaatst, zodat de long zich weer herstelt. Hiervoor word u een of meerdere dagen opgenomen.
• Trombose-arm bij minder dan 1 van de 100 patiënten. Bij een trombose-arm raken de aders waar de draden doorheen lopen, verstopt. Uw arm wordt dik doordat de bloedstroom belemmerd wordt. U krijgt dan bloedverdunners om de verstopping op te heffen.
• Bloeding in het hartzakje komt zeer zelden voor als gevolg van het plaatsen van de ICD. Er wordt direct een slangetje (drain) in het hartzakje geplaatst om het bloed af te voeren. U wordt dan voor een paar dagen opgenomen. Heel soms helpt het slangetje onvoldoende. Een openhartoperatie is dan nodig om de bloeding te stoppen.
• De kans om te overlijden aan een ICD-implantatie is zeer klein.

Mogelijke complicaties op lange termijn

Ook maanden tot jaren na het plaatsen van een ICD kunnen zich problemen voordoen.

• Soms werkt een draad niet goed. De kans hierop is ongeveer 1 van de 100 patiënten per jaar. In dat geval plaatsen we een nieuwe. Als het nodigis, verwijderen we de oude draad.
• Ook kan een infectie ontstaan rondom de ICD. De kans op een infectie neemt toe als een ICD vaker gewisseld is, bijvoorbeeld bij vervanging omdat de batterij leeg is. Een ingreep is dan nodig om de ICD en draden te verwijderen. De kans hierop is klein, minder dan 1 van de 100 patiënten per jaar.
• Soms kan het bloedvat dichtgroeien door de draden die er doorheen gaan. Dit geeft vaak geen klachten omdat andere bloedvaten de bloeddoorstroming over nemen. Bij minder dan 1 van de 100 patiënten per jaar geeft dit wel klachten, zoals een opgezet gezicht of een dikke arm.
• Soms is er ongemak of pijn door een ICD. Meestal “went” dit. In het uiterste geval kan dit tot een nieuwe ingreep leiden om de ICD anders te plaatsen. Bijvoorbeeld naar onder de borstspier (bij een transveneuze ICD). De meeste mensen ervaren geen ongemak van de ICD.
• De ICD kan 'onterechte therapie' geven. Bij 7 van de 100 patiënten grijpt de ICD in op een niet-levensbedreigende hartritmestoornis.
• Er is een hele kleine kans (kleiner dan 1 op de 1.000 patiënten) dat u aan de gevolgen van een complicatie komt te overlijden.

Omdat de transveneuze ICD en subcutane ICD van elkaar verschillen in hoe ze geplaatst worden, zit er ook een verschil in het soort mogelijke complicaties die u hiervan kan krijgen. Als de subcutane ICD voor u een optie is, kan uw behandeld cardioloog dit verder aan u uitleggen.

Hoe vaak wordt de ICD gecontroleerd na implantatie?

Normaal gesproken gaat u twee keer per jaar naar het ziekenhuis voor controle. Deze controles worden uitgevoerd door de hartstimulatiespecialist van de pacemaker/ICD op de polikliniek van het Radboudumc. Vaak hebben deze collega’s een verpleegkundige achtergrond. Extra controles kunnen nodig zijn als er problemen optreden.

Thuismonitoring

Bij moderne ICD’s is thuismonitoring mogelijk via een apparaat thuis of een app op uw telefoon. Hierbij leest een technicus op afstand uw ICD uit en controleert de instellingen en meetwaarden. Dankzij thuismonitoring hoeft u minder vaak naar het ziekenhuis te komen. Wanneer er problemen zijn met de ICD of hartritmestoornissen optreden, ziet het systeem dit vaak direct en wordt het doorgegeven.

Thuismonitoring is geen medische bewaking die 24 uur per dag plaatsvindt. Het aanpassen van de instellingen op afstand is niet mogelijk.

Vervanging van een ICD

Tegenwoordig gaan ICD’s tussen de 7 en meer dan 10 jaar mee. Dit is afhankelijk van het type ICD, en met name hoeveel stroom de pacemakerfunctie verbruikt. Wanneer de batterij bijna leeg is, moet het kastje met een kortdurende ingreep vervangen worden. De draden worden niet vervangen.

7 tot 10 jaar is een lange tijd. Ongeveer een jaar vóór het vervangen van een ICD bespreekt de arts met u of u, afhankelijk van uw situatie, opnieuw een ICD nodig heeft. U kunt dan ook zelf opnieuw kiezen voor wel of geen ICD. Als u geen nieuwe ICD nodig heeft, zal de ICD worden verwijderd. De draden blijven meestal zitten in het lichaam. Ook als de ICD niet leeg is, kan in uitzonderlijke gevallen de ICD worden verwijderd.

Werking van de ICD

Alles over hoe uw ICD werkt, wanneer deze ingrijpt en wat u medisch kunt verwachten.

• Wat is de kans dat de ICD ingrijpt?

  Als u al een hartritmestoornis heeft doorgemaakt of u bent gereanimeerd, dan behoort u tot de groep secundaire preventie. U heeft een verhoogde kans op het opnieuw doormaken van een levensbedreigende hartritmestoornis. Uit onderzoek is gebleken dat de ICD in deze groep in de eerste 5 jaar bij ongeveer 45 van de 100 patiënten ingrijpt.

  Als u nog niet eerder een hartritmestoornis heeft doorgemaakt, maar op basis van uw hartziekte een verhoogd risico heeft op levensbedreigende hartritmestoornissen, behoort u tot de groep primaire preventie. Uit onderzoek is gebleken dat de ICD in deze groep in de eerste 5 jaar bij ongeveer 15 van de 100 patiënten ingrijpt.

  De kans op levensbedreigende hartritmestoornissen en het terecht ingrijpen van de ICD wordt onder andere bepaald door uw hartziekte, leeftijd, medicijngebruik en andere ziekten. Uw cardioloog kan u meer vertellen over de achterliggende oorzaak die in uw geval risico geeft op een gevaarlijke hartritmestoornis.

  Onterechte therapie

  Bij sommige mensen reageert de ICD als het niet nodig is. U bent niet in levensgevaar, maar de ICD grijpt toch in. In dat geval spreken we van onterechte therapie. Dit kunnen zowel pijnloze elektrische pulsen (Anti Tachy Pacing of ATP) als een schok zijn. Uit onderzoek is gebleken dat dit bij uw ICD in 7 van de 100 patiënten gebeurt in de eerste 5 jaar. Als u onterechte therapie krijgt, moet u naar het ziekenhuis komen zodat we uw medicatie of de instellingen van de ICD kunnen aanpassen.

  Soms is er ook sprake van een kapotte draad. Deze moet dan vervangen worden.

• Medicijnen

  Het is belangrijk dat u zich realiseert dat de ICD niets verandert aan de toestand van uw hart. Het apparaatje kan niet voorkomen dat er gevaarlijke hartritmestoornissen optreden, maar kan deze wel zo snel mogelijk weer beëindigen.

  Aanvullende behandeling met medicijnen blijft vaak noodzakelijk. Bij het ontslag krijgt u te horen welke medicijnen u blijft gebruiken of gaat gebruiken.

• Kan ik overlijden met een ICD?

  U kunt met een ICD nog steeds overlijden aan uw hartaandoening en andere aandoeningen, omdat een ICD alleen bescherming geeft tegen overlijden aan levensbedreigende ritmestoornissen.  

  De ICD aan het einde van het leven

  In de loop van uw leven kunt u andere ziekten krijgen of kan de toestand van uw hart verslechteren. De levensreddende functie van de ICD kan dan het natuurlijke stervensproces

  belemmeren. Als verlenging van uw leven niet meer gewenst is, kan de schokfunctie uitgezet worden. Bespreek dit met uw cardioloog.

  Vlak voor het overlijden kunnen ongewenste en pijnlijke schokken door de ICD worden afgegeven. Ook na het overlijden kan de ICD nog schokken afgeven, met onwillekeurige bewegingen van het lichaam als gevolg. Dit kan ook voor naasten als ongewenst en belastend worden ervaren. Daarom is bij een verwacht en geaccepteerd overlijden belangrijk om de schokfunctie van de ICD vooraf uit te schakelen.

  Meer informatie

  Als u meer informatie wilt, kunt u op de website van de Stichting ICD-dragers Nederland (STIN) een informatiefolder vinden over de ICD aan het einde van het leven. Ook staat er op internet een korte film over de ICD in de laatste levensfase.

• Reanimatie

  Dragers van een ICD kunnen, net als ieder ander, gereanimeerd worden. Dit komt bijna nooit voor aangezien de ICD over het algemeen na één shock het ritme weer op orde heeft. Als de patiënt toch, ondanks één of meerdere shocks, na één minuut nog buiten bewustzijn is, bel dan 112 en start met reanimeren. Er kan ook iets anders aan de hand zijn dan een hartritmestoornis.

Dagelijks leven met een ICD

Praktische tips voor sporten, reizen, apparaten en autorijden met een ICD.

• Sporten

  U kunt met de ICD gewoon sporten. Sommige (contact)sporten zoals karate, judo, rugby en gewichtheffen kunt u beter niet doen, vanwege het risico op verplaatsing of beschadiging. Op internet is speciale kleding met extra bescherming te koop waarmee u fijner kunt sporten.

• Elektrische apparatuur en magnetische velden

  Televisies, magnetrons, keukenmachines, boormachines en andere huishoudelijke apparaten zijn meestal ongevaarlijk. Ook een inductiekookplaat of oven is bij normaal gebruik veilig. Maar: houd dit soort apparaten niet tegen de ICD aan én zorg ervoor dat ze in een goede technische staat zijn.

  Telefoons

  Draadloze en mobiele telefoons zijn veilig als je ze op minimaal 15 centimeter van de ICD houdt. Dus bewaar de telefoon niet in de borstzak aan de kant van de ICD.

  Magnetische velden

  Het kan zijn dat u vanwege uw beroep of hobby vlakbij draaiende elektromotoren of grote magneten werkt. Deze apparaten veroorzaken magnetische velden die de werking van de ICD kunnen beïnvloeden.

  Computers, laptops, tablets of printers

  Computers, laptops, tablets of printers kunnen zonder problemen worden gebruikt. Ook draadloze netwerken zoals wifi kunnen geen kwaad.

  Antidiefstalpoortjes

  U kunt antidiefstalpoortjes in winkels zonder problemen passeren, maar het advies is wel om er niet stil in te gaan staan.

  MRI-scan

  Met de huidige ICD’s is een MRI-scan vaak mogelijk. Het is wel belangrijk dat de arts die de MRI aanvraagt, dit vooraf met uw cardioloog of hartstimulatiespecialist overlegt.

  Fysiotherapeut, tandarts en schoonheidsspecialist

  Vertel de fysiotherapeut, tandarts en schoonheidsspecialist dat u een ICD heeft. Zij gebruiken soms apparaten met elektromagnetische velden of elektrische impulsen.

• Rijbevoegdheid

  Uw rijbewijs in zijn huidige vorm is na implantatie van een ICD ongeldig. U mag volgens de wet dus op dit moment geen voertuig besturen.

  Nadat u een ICD heeft gekregen, moet u een nieuw rijbewijs aanvragen met een code (code 100 of code 101). Hiermee mag u voor privégebruik rijden met een motorfiets, auto en auto met aanhanger en minder dan 4 uur rijden per dag voor uw werk (rijbewijscategorie A, B en B+E).

  Het beroep van vrachtwagenchauffeur, taxichauffeur of rij-instructeur mag u met een ICD niet uitoefenen.

  Wachttijd voor opnieuw rijden

  Na de implantatie is er wachttijd voordat u een nieuw rijbewijs kan aanvragen. Als u de ICD heeft gekregen terwijl u nog geen levensbedreigende ritmestoornis heeft gehad (primaire preventie) heeft u na implantatie 2 weken wachttijd. Als u de ICD heeft gekregen nadat u een levensbedreigende ritmestoornis heeft gehad (secundaire preventie) heeft u na implantatie 2 maanden wachttijd.

  Als uw ICD een schok heeft afgegeven op een gevaarlijke hartritmestoornis, geldt een rijverbod van 2 maanden.

  Na een wissel van uw ICD (wanneer de batterij leeg is) kunt u gewoon blijven rijden, en gelden er geen extra beperkingen.

  Extra uitleg en contact

  Na de implantatie krijgt u een formulier mee met extra uitleg hierover. Met uw cardioloog of de hartstimulatiespecialist kunt u bespreken welke regels precies van toepassing zijn op uw situatie.

  Meer informatie over het opnieuw aanvragen van uw rijbewijs kunt u ook vinden op:

  • de website van het CBR   
  • patiëntenvereniging STIN

• Reizen

  Met een ICD kunt u gerust op vakantie. U mag ook vliegen. Met een ICD kunt u in principe veilig door een detectiepoortje op een vliegveld heen. Wel is het daarbij belangrijk dat u in normaal tempo (niet te langzaam) door het poortje loopt en pas minimaal één meter voorbij het poortje stilstaat. Door drukte is dit niet altijd mogelijk. U kunt aan de beveiligingsbeambte uw ICD-pasje laten zien. U kunt dan gefouilleerd worden. De opsporingsapparatuur reageert vrijwel zeker op uw ICD.

  In de meeste landen zijn ziekenhuizen waar u in geval van een schok of problemen met de ICD terecht kunt. Het merk ICD bepaalt in welk ziekenhuis u terecht kunt. Deze adressen kunt u vinden op de internetsite van de firma van uw ICD. Ook via de website van de Stichting ICD-dragers Nederland (STIN) vindt u informatie hierover.

Keuringen en verzekeringen

Als u een hartafwijking heeft, kan dat gevolgen hebben voor bepaalde medische keuringen en (levens)verzekeringen. Bij het afsluiten van bijvoorbeeld een levensverzekering, moet u een gezondheidsverklaring invullen. Verzekeringsmaatschappijen kunnen uw premie verhogen of u zelfs afwijzen. Datzelfde kan ook gebeuren bij verzekeringen rondom het afsluiten van een hypotheek, waardoor een huis kopen duurder wordt.

Tip: voor meer informatie kunt u terecht bij uw cardioloog, hartstimulatiespecialist of bij de websites van de Stichting ICD-dragers Nederland (STIN) en de Hartstichting.

Patiënten­vereniging STIN

De patiëntenvereniging STIN heeft een internetsite waar u adressen kunt opzoeken van ziekenhuizen in uw vakantiegebied die bekend zijn met uw ICD. Ook bieden zij brieven in verschillende talen aan waarop staat dat u een ICD draagt.
Bij het STIN zijn zogenaamde regiovertegenwoordigers werkzaam. Het secretariaat van het STIN kan u met hen in contact brengen. De regiovertegenwoordiger kan onder andere bemiddelen bij het leggen van contacten met andere ICD- dragers. U kunt lid worden van de stichting en zij geven een maandblad uit waar u zich op kunt abonneren.